Ośrodek edukacji ekologicznej Muzeum Podlaskiego

Sokolarnia

English

Ptaki drapieżne

Sokół wędrowny, fot. A. Gaweł

Sokół wędrowny

Rozpiętość skrzydeł: 90-110cm, masa ciała: 600-1100g. Samice są wyraźnie większe od samców. Ubarwienie młodych ptaków różni się od szaty dorosłych, jest szarobrunatne, pierś i brzuch ciemno plamkowane na lekko żółtawym tle. Dorosłe ptaki są z wierzchu stalowoszare, na spodzie ciała dominują prążki i ciemne kreski, a najbardziej charakterystyczną cechą upierzenia jest wyraźny, prawie czarny wąs kontrastujący z jasnym policzkiem. Żywi się wyłącznie ptakami. Tworzy kilkanaście podgatunków, zamieszkujących wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy. Również w Polsce jeszcze kilkadziesiąt lat temu był często spotykany. W latach 50-tych ubiegłego stulecia w skutek stosowania pestycydów zaobserwowano gwałtowne załamanie się populacji na całym światowym areale występowania. Obecnie w Polsce trwa program reintrodukcji tego gatunku.

Pustułka, fot. M. Nawrocki

Pustułka

Najpospolitszy w Polsce, po myszołowie, ptak drapieżny. Osiąga wagę 170-260 g i rozpiętość skrzydeł 70-80 cm. Głowa samców jest niebieskoszara, samicy rdzawo-brązowa, w upierzeniu obu płci dominują kolory rdzawe z plamkami i kreskami. Nogi, woskówka i obwódka wokół ciemnych oczu są żółte. Najłatwiej dostrzec ją na terenach rolniczych, gdy z szeroko rozpostartym ogonem zawisa w locie wypatrując na ziemi zdobyczy. Występuje również w miastach, gdzie zakłada gniazda na wysokich budynkach. Zasadniczo żywi się drobnymi gryzoniami, ale chętnie korzysta z innego pokarmu-owadów, młodych ptaków a nawet gadów, np. jaszczurek.

Jastrząb, fot. M. Perkowski

Jastrząb

Rozpiętość skrzydeł wynosi 100-120cm, waga samca: 600-800g, samicy: 900-1300g. U tego gatunku również widać dysproporcje wielkości między płciami. Młode mają wierzch ciała szarobrązowy, na piersi ciemne plamki podobne do kropli, które z wiekiem ustąpią miejsca cienkim prążkom. Nogi jastrzębi są żółte, oczy zmieniają kolor z wiekiem - tęczówka oczu piskląt jest niebieskoszara, ptaków młodocianych żółta, a dorosłych wraz z upływem lat coraz bardziej pomarańczowa. Wyraźnie widać również jasną brew nad okiem. W pożywieniu tego gatunku dominują ptaki i choć zwykle jest płochliwy, czasem poluje w pobliżu siedzib ludzkich, wtedy gołębie i drób mogą stanowić u niektórych osobników aż do 70% diety. Wyjątkową zwrotność, umiejętność manewrowania między gałęziami i szybki start wykorzystuje w polowaniu na zwinne ssaki, np. wiewiórki.

Krogulec, fot. M. Nawrocki

Krogulec

Jest łudząco podobno do jastrzębia, ale mniejszy, z dłuższymi nogami. Rozpiętość skrzydeł wynosi 60-80cm, waga: samce ważą średnio 150g, samice ok. 300g, a więc są prawie dwukrotnie cięższe i znacznie większe od samców. Na przykładzie krogulca można wyjaśnić, w jaki sposób różnica wielkości między płciami pozwala lepiej wykorzystać wspólne łowisko. Samce polują na ptaki wielkości wróbla i sikorki, samice są w stanie zabić gołębia. Podobnie jak jastrząb poluje z zaskoczenia, wykorzystując napotkane w terenie osłony. Zimą często czatuje obok siedzib ludzkich przy karmnikach i żywopłotach.

Orzeł przedni, fot. M. Nawrocki

Orzeł przedni

Potężny ptak, który rozpiętością skrzydeł wynoszącą do 225cm nieznacznie ustępuje tylko bielikowi. Waga większych od samca samic dochodzi do 5500g. Upierzenie młodych osobników jest jednolite, ciemnobrunatne, z białymi plamami na skrzydłach i białą nasadą ogona. Dorosłe ptaki na pokrywach skrzydeł mają subtelny wzór złożony z piór o różnej, choć zbliżonej barwie. W Polsce gnieździ się głównie w górach, gdzie poluje na ssaki różnej wielkości, od wiewiórek i gryzoni, przez lisy i zające, aż do młodych saren i kozic. Zimą uzupełnia dietę padliną. Gniazda buduje na stromych ścianach skalnych lub okazałych drzewach i używa ich przez kilka sezonów, jeśli nie jest niepokojony. Do lęgów przystępuje dopiero w wieku 5-6 lat, a para trzyma się razem przez całe życie. Pojedyncze przypadki lęgów tego gatunku stwierdzono również na Podlasiu, w dolinie Biebrzy.

Bieliki, fot. M. Nawrocki

Bielik

Jest naszym największym ptakiem drapieżnym. Rozpiętość skrzydeł samców wnosi 220cm, a samic 240cm. Waga odpowiednio: do 4500g i ponad 5000g (wg niektórych źródeł nawet 6900g). Młode osobniki ubarwione są ciemnobrązowo, również dziób i ogon są ciemne. Wraz z kolejnymi wymianami piór ogon jaśnieje, by w końcu, w 5-6 roku życia osiągnąć całkowicie białą barwę. Również dziób stopniowo zmienia barwę na żółtą, a jasną, jakby siwą głowę i jasnożółte tęczówki ptak zyskuje dopiero w 8-10 roku życia. Ogromna sylwetka lecącego bielika jest z daleka dobrze widoczna dzięki szerokim skrzydłom zakończonym palczastymi lotkami. Żeruje głównie w pobliżu zbiorników wodnych i na terenach podmokłych, gdzie poluje na ryby i ptactwo wodne. Zimą nie stroni od padliny. W naturalnych warunkach może dożyć wieku 30 lat. Obecnie w Polsce ich liczbę szacuje się na 1400 (wg niektórych źródeł nawet 1700) par lęgowych i obserwuje się systematyczny wzrost populacji tego gatunku.

Myszołów zwyczajny, fot. M. Nawrocki

Myszołów

Najliczniejszy ptak drapieżny w naszym kraju. Masa ciała waha się między 600-1200g, a rozpiętość skrzydeł od 120-140cm. Ubarwienie myszołowów jest bardzo zmienne, od ciemnobrunatnego do prawie białego, co utrudnia miłośnikom ptaków ich identyfikację. Ten średniej wielkości ptak zamieszkuje zróżnicowane środowiska: od nieużytków, łąk i pól z niewielkimi zadrzewieniami, przez lasy mieszane aż do terenów podmokłych. Najłatwiej zobaczyć go, gdy powolnym i jakby nieco ociężałym lotem patroluje teren albo przesiaduje na słupkach ogrodzeniowych. Myszołów, w porównaniu z innymi ptakami drapieżnymi, jest ptakiem dość głośnym, szczególnie wiosną, gdy para odzywa się wysokimi, miauczącymi głosami. Ten dźwięk doskonale naśladują sójki.

Rybołów, fot. C. Korkosz

Rybołów

Dość duży drapieżnik. Rozpiętość skrzydeł sięga 160-180cm, waga ciała 1,3-1,9 kg. Szata dorosła obu płci wygląda tak samo i ułatwia rozpoznanie tego gatunku. Głowa jest czysto biała lub kremowa z wyraźnym brązowym paskiem przechodzącym przez oko, brzuch i pierś również białe, skrzydła i grzbiet brązowe, ogon pręgowany. Woskówka i łapy w kolorze szaroniebieskim, oczy żółte. Dieta złożona niemal wyłącznie z ryb spowodowała wykształcenie u tego gatunku wielu niezwykłych cech. Nozdrza mogą się zaciskać, gdy ptak wpada do wody w pogoni za zdobyczą. Wszystkie palce są równej długości, pokryte od spodu brodawkami i wystającymi łuskami ułatwiającymi trzymanie śliskiej ofiary. Zewnętrzne palce rybołów może obrócić całkiem do tyłu i wtedy trzyma zdobycz dwoma palcami z przodu i dwoma z tyłu. Ta umiejętność wyróżnia rybołowa i sowy spośród innych ptaków. Gniazduje najchętniej na czubkach rozłożystych, wiekowych sosen, z braku starych drzew wybiera słupy elektryczne, a także przygotowane przez miłośników ptaków, specjalnie wykonane platformy.

Kania Ruda, fot. C. Korkosz

Kanie

W Polsce spotykamy dwa gatunki, których nazwy z grubsza określają ubarwienie dorosłych ptaków, a mianowicie kanię rudą i czarną. W locie łatwo je zidentyfikować po lekko zgiętych skrzydłach i wcięciu w ogonie, wyraźniej widocznym u kani rudej. Stosunkowo niewielkie dzioby i łapy sprawiają, że oba gatunki żywią się drobnymi kręgowcami, owadami, martwymi rybami i odpadkami. Potrafią też odbierać zdobycz innym ptakom. Odlatują do Afryki na przełomie sierpnia i września, powracają w marcu i kwietniu, zdarza się, ze niektóre osobniki zostają na zimę w pobliżu wysypisk śmieci. Kania czarna jest bardziej towarzyska niż ruda, czasem gniazduje w koloniach kormoranów i czapli, zajmując ich puste gniazda. Kanie, w przeciwieństwie do pozostałych drapieżników, chętnie wyściełają gniazdo kawałkami papieru, folii, szmat, sierścią i innymi odpadkami.

Błotniak łąkowy, fot. A. Tabor

Błotniaki

Smukłe, lekkie ptaki patrolujące teren kołyszącym, wolnym lotem. W Polsce występują trzy gatunki, z których najliczniejszy i największy jest błotniak stawowy. Podczas polowania, oprócz wzroku, posługują się również słuchem, w czym pomaga szlara podobna do sowiej. Gnieżdżą się na ziemi, błotniak stawowy w trzcinowisku. Ochrona gniazd błotniaków zbożowego i łąkowego polega na pozostawieniu wokół gniazd sporego obszaru, którego się nie kosi, a ogrodzenie siatką zapobiega splądrowaniu gniazda przez drapieżniki.

Orlik krzykliwy, fot. C. Korkosz

Orliki

Do tego rodzaju należą dwa gatunki: grubodzioby i krzykliwy, blisko ze sobą spokrewnione i krzyżujące się w naturze. Mają podobną, masywną sylwetkę, ciemne ubarwienie, długie szerokie skrzydła zakończone palczasto rozpostartymi lotkami. Orliki polują z lotu patrolowego, zasiadki lub pieszo przeszukując śródleśne podmokłe obszary chwytając gryzonie, płazy, gady i nielotne młode ptaki. Gniazdo budowane jest na wysokim drzewie iglastym lub liściastym. Składają 1 - 2 jaja. W przypadku wyklucia dwóch piskląt prawie zawsze mamy do czynienia z kainizmem.

Wybrane Gatunki Sów

Puchacz, fot. A. Tabor

Puchacz

Największa sowa Polski i Europy. Rozpiętość skrzydeł sięga 160-180cm, a waga samic nawet 4 kg. Mimo dużych rozmiarów lata bezszelestnie, zaskakująco szybko uderzając skrzydłami. Samice są ubarwione tak samo jak samce, ale nieco jaśniej, szczególnie na głowie. W masywnej sylwetce puchacza zwracają uwagę duże, wyraziste, pomarańczowe oczy i długie „uszy” z piór. Wykorzystuje opuszczone gniazda innych ptaków drapieżnych, gnieździ się na ziemi pod osłoną korzeni lub w złamanych pniach, zamieszkuje wykroty, ambony i paśniki. Gody zaczyna bardzo wcześnie, bo już w grudniu, a w lutym często składa jaja. Puchacze znane są z agresywnej obrony terytorium, przepędzają i zjadają inne gatunki sów i ptaki drapieżne, jak myszołowy czy jastrzębie. Poza tym poluje na bardzo różną zdobycz, od owadów do sporych ssaków, elastycznie dostosowując się do zasobów danego środowiska.

Puszczyk, fot. A. Tabor

Puszczyk

Wielkości wrony, ma krępą sylwetką z dużą, okrągłą głową i całkiem czarne oczy. Rozpiętość skrzydeł od 85 do 95cm, waga od 250 do 450g. Występuje w dwóch odmianach barwnych: szarej i rdzawej, przy czym oba ubarwienia zdarzają się w jednym lęgu. Prowadzi ściśle nocny tryb życia, poluje na drobne gryzonie, dżdżownice i owady, płazy, gady, ptaki dorównujące mu wielkością oraz nieduże ssaki. Zawzięcie przepędza z rewiru inne osobniki własnego gatunku, a mniejsze sowy zabija i zjada. Gniazda zakłada w starych dziuplach, również w parkach, nie gardzi też miejscem na strychu lub budką lęgową. Przeciągłe pohukiwanie godowe samca jest chyba najbardziej znanym odgłosem wydawanym przez sowy, choć nie każdy potrafi powiedzieć, że jest to głos puszczyka.

Płomykówka, fot. A. Tabor

Płomykówka

Rozpiętość skrzydeł: 80-90 cm, waga: 250-350g. Na tle innych sów płomykówkę wyróżnia stosunkowo smukła sylwetka, długie nogi i wyraźna szlara w kształcie serca. Wierzch ciała -skrzydła i grzbiet są ubarwione szaro i rudo, w drobne, eleganckie wzorki, spód jest bardziej jednolity, z niewielkimi plamkami. Oczy, podobnie jak puszczyk, ma całkiem czarne. W przeciwieństwie do innych sów nie pohukuje, ale wydaje całe mnóstwo różnych dźwięków, chrapie i skrzeczy, a młode żebrzą o pokarm przeciągłym syczeniem. Jest też najbardziej związana z człowiekiem spośród wszystkich sów i poza osadami ludzkimi praktycznie nie występuje. Na gniazdo wybiera zakamarki stodół, magazynów, strychów i kościelnych wież.

Uszatka, fot. A. Tabor

Uszatka

Rozpiętość skrzydeł od 90 do 100cm, waga: 300 – 400g. Charakterystyczną cechą tej sowy są kępki piór, które mylnie bierze się za uszy. Upierzenie brązowo-beżowe, barwa tęczówki oka pomarańczowa do czerwonej. Możemy ją spotkać na obszarach lasu różnego typu, ale również w zadrzewieniach śródpolnych i zagajnikach. Uszatka poluje głównie na gryzonie, w tak zwanych mysich latach obfitujących w gryzonie wzrasta również liczebność uszatek.

Sóweczka, fot. A. Tabor

Sóweczka

Najmniejszy rodzimy gatunek, rozpiętość skrzydeł wynosi zaledwie 35-40 cm, waga dochodzi do 70g, to mniej więcej tyle, ile waży kurze jajo. Sylwetkę ma krępą, z krótkim ogonem i szeroką głową. Nad żółtymi oczami widać białe brwi nadające sóweczce groźny wygląd. Mimo niewielkich rozmiarów jest prawdziwych postrachem ptaków, bowiem potrafi upolować zdobycz tak dużą, jak ona sama. W okresie wychowu młodych poluje przez cały dzień, często gromadząc zapasy pożywienia. Gniazduje najchętniej w dziuplach dzięciołów, zajmuje też skrzynki lęgowe. Wyściółkę gniazda, podobnie jak u innych sów, stanowi rosnący z czasem stos wypluwek. Na Podlasiu występuje w Puszczach Białowieskiej i Knyszyńskiej.